Реферат: Кузьма Чорны ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны

Міністэрстваадукацыі Рэспублікі Беларусь

Могілеўскігасударственныуніверсітэтімя А.А.Куляшова.

Кафедрабеларускайлітаратуры

Рефератпа беларускайлітаратурынатэму: «Фельетоны, публіцыстыка, апавяданніКузьмыЧорнага ў перыядВялікай Айчыннайвайны .»

Шавель Ю. П.

студэнта5 курса, групы«В»

факультэтазамежных моў

навучныкіраўнік-

ЕўменькоўВ.І.

Могилев,2001

Змест:

I.Уводзіны.

II.Асноўнаячастка.

а) ФельетоныК. Чорнага перыядуВав.

б) Публіцыстыкапісьменнікаперыяду Вав.

в) АпавяданніК. Чорнага перыядуВав.

III.Заключэнне.

IV.Літаратура.

Сатыра —надзейная, выпрабаванаязброя ў барацьбез ворагам, і даяе Кузьма Чорнызвярнуўся ўдні ВялікайАйчыннай вайны.Папярэдні вопыту галіне публіцыстыкіі сатыры памогяму адразузнайсці патрэбныяформы выступленняўу друку. Шматлікіяартыкулы, фельетоны, памфлеты ікароткія сатырычныяапавяданні, над якімі ёнпрацаваў зпершых дзенвайны, склаліважнейшуючастку яготворчай спадчынываеннага часу.Разам з тымпубліцыстыкаі сатыра К. Чорнагаз'явіліся яркайстаронкай усёйбеларускайлітаратурыперыяду Айчыннайвайны. У фельетонахі памфлетах, поўных гневуі нянавісціда ворага, ёнвыкрываў разбойніцкуюсутнасць гітлераўскайзграі.

Друкавалісяяго фельетоны, памфлеты ісатырычныяапавяданніна старонкахгазеты «СавецкаяБеларусь», газеты-плаката«Раздавімфашысцкуюгадзіну» і ўіншых выданнях, якія распаўсюджвалісяна тэрыторыічасова акупіраванайБеларусі.

Адно з самыхмоцных сатырычныхвыступленняўК. Чорнага прынялоформу лістабеларускіхпартызан АдольфуГітлеру, накшталтліста запарожцаўтурэцкамусултану. Пісаўён гэты творразам з А. Астрэйкам.Вось часткатэксту твора:

«Бандыцкамуфюрэру, крывавамулюдаеду, сусветнамуабармоту іпрахвосту, дурному АдольфуГітлеру — пішуцьбеларускіяпартызаны затрада БацькіМіная.

Слухай! Ты! Які гэта чортпаддаў табеахвоты шукацьсвае згубы нанашай зямлі? Сядзеў бы тысабе ў сваімберлінскімлогавішчы ісмуродзіў бысабе ў сваёйГерманіі. Дыкне! Павяла цябетвая бандыцкаянатура сюды.3 свайго фашысцкагасвінуха палезты ў наш зялёныагарод, наваттупога лычане абскробшы.І ўся твая сабачняперла сюды назлом галавы, як бы яе ззадупярун гнаў. Іўскочыў ты, сукін сын, утакую калатушу, з якое — здохнеш, а капытоў невыцягнеш.

Берлінскаяты свіння, цірольскішчанюк, смярдзючыразнік, нямецкіасёл, абдрыпанысвінюк, і будзетабе скоракаюк, пляскатаятупіца, трыбухатаяпадла, пісклявыты брахун івялікі ты дурань.Бо каб ты хоцькрыху быў разумнейшы, дык ты мог быпадумаць, штоне табе зачэпаццаз намі. Не такіху нас бачыліі галаву іммылілі. А тыдумаў, што ўнас не знойдзеццасілы, каб расквасіцьтваю віславухуюдаўбешку? Хібадрэнна табепад Масквойнашы растаўклінюхаўку?»

Няўмыснагрубаватаялексіка, грубаватыявыразы тут якне трэба лепшадпавядалізадачы высмейванняманьяка Гітлера.Не менш дасталосябандыцкамуфюрэру і ў фельетонах«Берлінскіанучнік» і«Выхваляўся, выхваляўсяды здох». У апошнімГітлер параўноўваеццаз галоднымваўком, якогаадусюль гналі.3 голаду гэта«схуднелаяпадла нажэрласялыка так, штоаж назад вярнуцьпачало».

«Якразтое самае здарыласяз нямецкімфюрэрам. Гэтыпрахвост абышоўпалавіну Еўропы, усюды рваў дзешто мог, усюдыліў чалавечуюкроў, мінулайзімой атрымаўна савецкімфронце па сваіхвышчараныхзубах і 26 красавікавыступіў урэйхстагу зпрамовай. Дзедзелася ягоранейшая ганарыстаязаўзятасць, калі ён, бывала, у кожнай прамовевыхваляўся, што заваюе длянемцаў увесьсвет? Цяпер ённе выхваляўся, а ныў і скуголіў, быццам не гаварыў, а, як той воўк, раскідаў лыка»

Сваім стылемфельетоны К.Чорнага блізкіяда народныхгумарыстычныхапавяданняўі анекдотаў, у якіх высмейваюццадурні, зладзеі, няўмекі, злыяі агідныя людзі.Нярэдка аўтарзвяртаўсянепасрэднада сатырычньіхвобразаў згэтых апавяданняў, выкарыстоўваўлексічныясродкі народнайсатыры, дасціпныяпрыказкі іпрымаўкі. Які ўся яго творчасць, сатыра К. Чорнагамае трывалуюнародную аснову, арганічнаўвабрала ў сябеэлементы народнагасветаразумення.У ацэнцы адмоўньіхз'яў пісьменнікнязменна кіраваўсякрытэрыямінароднай маралі.

3 асаблівайнянавісцю іагідай гаворыцьК Чорны праздраднікаўРадзімы, штопрадалі свойнарод і пайшліна службу дачужынцаў,— прастарастаў, бургамістраў, паліцэйскіх, пісак з гітлераўскіхгазетак, «Шчанюкз берлінскайсабакарні»,«Сімпатычнаядубіна», «Зямельнынадзел дурногаБадзілюка»,«Заплацім пануі яго паслугачу»,«Нямецкі паслугачвыў, як сабака»,«Шарлатанскізброд на службеў нямецкіхакупантаў»,«Гаўляйтарі яго падлізнікі»—воськрасамоўныяназвы створаныху 1942 г. сатырычныхартыкулаў іфельетонаўпра вылюдкаў-здраднікаў, якія целам ідушой служылівешацелямбеларускаганарода.

Фашызм, пішаК. Чорны ў артыкуле«Шарлатанскізброд на службеў нямецкіхакупантаў»,імкнецца абудзіцьі развіць учалавеку звярыныяінстынкты, прышчапіцьяму антычалавечае, чорнае, жорсткае.Каб дасягнуцьгэтага, акупантыідуць на ўсё, не грэбуюцьнічым.

«Вераломства, ашуканстваі авантура нетолькі форма, але і зместфашысцкай, здазволу сказаць, палітыкі. Подкупы, шпіёнства, зладзейства, жорсткасць, бессардэчнасць, здзек — усёгэта жываянатура гэтайпалітыкі. Скарыстацьдзеля сваіхмэт усякіхпрайдзісветаў, абармотаў іжулікаў — гэтанязменны спосабдзеяння нямецкіхзахопнікаў.Вось чаму калянямецкіх акупацыйныхулад заўсёдызнаходзіліі знаходзяцьсабе месцацёмныя асобы, у якіх за душойняма нічогасвятога».

У 1942 г. К. Чорнывыдае кніжкусатьірычныхфельетонаў«Кат у белайманішцы». Кніжкагэтая — красамоўнаесведчаннепаспяховайпрацы пісьменнікаў сатырычнымжанры. Асобныяфельетоныцыкла, такія, як «Кат у белайманішцы», «Далікацтвакаля вісельні»,«Тонкая душатоўстай гадзіны»і некаторыяіншыя, могуцьслужыць добрыміўзорамі палітычнайсатыры.

Адзін з лепшыхяго памфлетаў— «Кат у белайманішцы» —пачынаеццагісторыяй пра дурнога суддзю, аб якім гаворыццаў беларускіхнародньіхапавяданнях, што ён ніяк немог высветліць, хто большызлодзей — цітой, хто краў, ці той, хто прымаўкрадченае, цітой, хто жыў зіх зладзейскайработы

Пісьменнікневыпадковаспаслаўся нагісторыю здурным суддзей.Крывавы катбеларускаганарода Розенберг, чые бандыцкіясправы выкрываюццаў памфлеце, знешне якразі нагадваўтаго, хто жыўз крадзенагаі натхняў зладзеяў.

У фельетоне«Далікатствакаля вісельні»прыводзіццажахлівы факт.У Віцебскугітлераўцызнявечылісясцер Веруі Вольгу Няфёдавыхі, знявечаных, павесілі перадвокнамі іхнягадома. А староймаці вылюдак-афіцэр, які ўчыніўгэтую дзікуюрасправу, сказаў, узяўшы да-лікатнапад казырок:

«—Жыві, матка, у гэтым домеі глядзі празакно на сваіхдачок. Яны маладыя,і за імі трэбанаглядаць.

Маці ў тойжа дзень звар'яцела».

У зборнікуз вялікайвыкрывальнайсілай намаляваныпартрэты главароўфашысцкагарайха, крывавыхкатаў—Гітлера, Гебельса, Розенбергаі інш., паказанычвярыная жорсткасцьі злачынствыакупантаў назахопленыхімі землях.Пісьменнікапавядае, якбязмозглыгітлераўсківаяка, з якогавысцебала розумгебельсаўскаяпрапаганда, ап'янелы адваяунічагадуху перадпаходам на нашукраіну, працверазіўся, спазнаўшы сілуўдараў савецкіхвойск.

Няцяжказаўважыць, якстаранна К.Чорны апрацоўваўслова ў сваіхфельетонах, дамагаючысянайыбольшайсілы высмейванняабранага аб'екта.У самахарактарыстыцыБранта, напрыклад, сатырычнаяапрацоўка словазроблена такімчынам, каб даканца выкрыцьнікчэмнуюлакейскуюсутнасць, лакейскіхарактар гэтагагітлераўскагапаслугача, якізарабляў свойбандыцкі хлеб, расхвальваючы«вісельнуювяроўку».

ГітлераўцыабвясцілінасельніцтвуВіцебска, штобудуць здавацьу арэнду падгароды ўчасткіна пажарышчах.І вось з'яўляеццафельетон К.Чорнага «Штопасееш, тое іпажнеш». «Абармоті злодзей,—чытаем у фельетоне,—стараецца жацьтам, дзе ён несеяў. А фрыц —дык той яшчэтанчэй удасканаліўгэтыя абармоцкіязамашкі: ёнхоча жаць там, дзе ён усё спаліў».Характэрнаяі канцоўкатвора:«Цяжка прахвостужаць там, дзеён паліў. І яшчэцяжэй яму будзедацягнуць ногітуды, адкульён прыцягнуўся».

Фельетоннапісаны ўстылі народныхсатырычныхапавяданняў.Яго назва, лексічныясродкі, прыёмывыкрываннязла цалкамадпавядаюцьхарактарународнай сатыры.На народнайглебе ўзрасласатыра К. Чорнага.Трэба быловельмі глыбоказазірнуць удушу працоўнагачалавека, сэрцамуспрыняць ягоневымернаегора, каб з такоймастацкай сілайвыявіць яго адносіньіда фашысцкайнавалачы, якгэта зрабіўК. Чорны.

Вельмі дасціпнапачьінаеццафельетон «Сёмаяскура: «Гітлеравецтакі: пакульсёмай скурыне здзярэ, тона пятай неспыніцца». Які астатніяфельетоны, ённапісаны паводлеканкрэтнагафакта. Да насельніцтваакупіраваньіхраёнаў гітлераўскіяпадручныязвярнулісяпа радые з заклікам— ахвяравацьцёплыя рэчыдля іхняй арміі.К. Чорны ў здзеклівайформе высмеяўфашысцкіхпрапагандыстаў, якія раілілюдзям перагледзецьсвае шафы.

Пачуццёмагіды і нянавісціпрасякнутыфельетоны, уякіх выкрываюццаздраднікіРадзімы, фашысцкіяпаслугачы,—«Гаўляйтарі яго падлізнікі»,«Шчанюк з берлінскайсабакарні»і іншьія.

Цікавы фельетон«Забіяцкі«пык». Апавяданнеў ім вядзеццаад імя селяніна, які жьіў у глухоймясцовасціі хаваў у сваімхляве быка.Туды аднойчыпрыехалі напаляваннегаўляйтар ігаўляйтарскірэферэнт, нейкі«беларускі»дзеяч СымонПхайчык (К. Чорнылюбіў у сатырычныхтворах выбірацьдля сваіх персанажаў прозвішчы, якія дакладнавызначалі біх сутнасць).Цягаліся яныцэлы дзень і, апроч схуднелайвароны, нічогане ўпалявалі, як раптам пачулі, што недзе паблізузароў бык. Угэтым месцыапавяданняселянін робіцьзаўвагу. штогітлеравец— «найлепшыпаляўнічы ўчужым хлявеальбо пры курынымседале».

«Беларускі»дзеяч СымонПхайчьік разнюхаў, дзе знаходзіццабык. І вось ухлеў з'явіліся«паляўнічыя»і загадаліадвязаць жывелу.Селянін непрыкметнахапіў быка заказыткае месцаі той, не вытрымаўшыкозыту, рашуўсяна двор. Тутзноў падаеццане менш саркастычнаязаўвага: «Ён, напэўна, падумаў, што

гэта ягохочуць павесціў Берлін, кабён падзякаваўГітлеру зазямельнуюрэформу ў Беларусі,і так папер, што збіў з ногПхайчыка, агаўляйтарарагамі падхапіўпад зад, і тойімчаўся такад хлява і ажда варыўні».Адна нібы міжіншым кінутаязаўвага, адрабежніцкаясутнасць гітлераускаитак званай«зямельнайрэформы» выкрываеццада канца. Адразувідаць, якаягэта была «рэформа»і як да яе магліставіцца беларускіясяляне.

У радзе сваіхвыступленняўК. Чорны закляйміўпракляццемдушыцеля беларускаганарода вылюдкаКубэ, якоганапаткаласправядліваякара народныхмсціўцаў(неапублікаванырукапіс «Крывавыапякун», «Заплацімпану і ягопаслугачу».«Гаўляйтарі яго падлізнікі»,«Забіяцкі«пык», «Гаўлятарская«акадэмія»,«Канец крывавагаката»).

Калі пачаўвыдаваццасаіырычнычасопіс «Раздавімфашысцкуюгадзіну», КузьмаЧорны актыўнасупрацоўнічаеў ім. 3 нумараў нумар друкуеён свае фельетоны, публіцыстычныяартыкулы.

Рад твораўу гэты час К.Чорны падпісваўпсеўданімамі.Нам вядомынаступныяпсеўданімы, пад якімі пісьменнікдрукаваўсяў розных выданняхСымон Чарпакевіч, М Сідароўскі, М Біруля, РаманТалапіла, ІгнатБулава з-падТурава.

Уся публіцыстычная, таксама як імастацкая, дзейнасць К.Чорнага ў гадыАйчыннай вайныпрасякнутаглыбокай упэўненасцюёсць сіла, якаяскрышыць фашысцкіяполчышчы івызваліцьнароды з палону! Гэта — чалавек, апрануты ўформу салдата, гэта— парчьізаны.

Героі першыхдзён вайны, людзі, што нескарыліся перадразбойныміі гітлераускімісалдатамі іўзняліся давысокіх патрыятычныхподзвігаў, сталі героямісамых ранніхпубліцыстычныхвыступленняўК. Чорнага ваеннагачасу.

Такі — магілеўскікалгаснікМанетаў з нарыса«Подзвіг ціхагачалавека». Угэтага ціхага, раней непрыкметнагачалавека, каліпрыйшлі акупантывыявіласявялікае сэрцаі нязломнаяволя патрыёта.Ен схаваў параненыхпартызан. Усяле з'явілісякарнікі. ПачалідапытвацьМанетава, пагражаючысмерцю. Ен незбаяўся пагрозі кінуў у тваргітлераўцу

«—Сволачты фашысцкая, няўжо ты думаеш, што ўсіх насперастраляеш^Скора цябесамога будуцьтачыць чэрві.

Гітлеравецстрэліў, і Манетаўупаў мёртвы, гэты ціхі, спакойнычалавек. Енстаў народнымгероем таксамаціха і незаўважна.3 такіх людзейскладаеццагераічны беларускінарод».

5 студзеня1942 г. К. Чорны друкуеў «СавецкайБеларусі»«Расказы партызанВіцебшчыны»(«Маладая гераіня»,«Паўлікавапомста», «Знішчылічатырох афіцэраў»), напісаныяпаводле фактаў, паведамленыхпісьменнікупартызанамКарасёвым зВеткаўскагараёна.

Гераізмстудэнтакмастацкагавучылішча ЖэніПалтаўскайі Шуры ЛуковінайГрыбковай, якіявосенню 1941 г.зрабілі подзвіг, аналагічныподзвігу ЗоіКосмадзям'янскай, з'явіўся дляК. Чорнага тэмайдля двух хвалюючыхвьіступленняў«Жэня Палтаўская»і «Верная дачкабеларускаганарода».

Калі ў верасні1943 г. СавецкаяАрмія, гонячыворага на захад, уступіла набеларускуюзямлю, К Чорнысустрэў гэтувестку, як самуюдарагую, самуюжаданую. Нарадасную падзеюпісьменнікадклікаеццаартыкулам«Настаў вялікідзень», у якімпіша «Прыйшоўдзень расплатыі вызвалення.Блізка тойдзень, каліўстане з руіні Гомель, і Мінск, Віцебск і Магілеў…Блізка дзеньмірнай працына вольнайбеларускайзямлі».

ПерамогіЧырвонай АрмііК Чорны вітаеновымі і новымівыступленнямі.Назавем некаторыяз іх: «Варочаеццажыццё», «Волярве ланцугі»,«Ваўкі ратуюцьскуру», «Паслядах нямецкагазаваеўніцтва»,«Дзень добры, беларускаязямля».

Мастацкаясатыра ў творчасціК. Чорнага перыядуАйчыннай вайныне вычэрпваеццафельетонаміі памфлетамі.Яго пяру належацьцікавыя саты-рычныяапавяданні.У большасцігэта невялікіятворы з вострымсюжэтам. Часткаіх друкаваласяз падзагалоўкам«З апавяданняўІгната Булавыз-пад Турава».Напісаныя ўтой жа рэалістычнайманеры, як іраннія гумарыстычныяапавяданніпісьменніка, яны адрозніваюццаад іх толькітым, што маюцьбольш выразнуюсатырычнуюмоўную характарыстыкуперсанажаў, вызначаюццабольшай вастрынёйі сілай сатырычнагавыкрывання.

Выступаючыпа гарачыхслядах падзейз баявым словампубліцыста, К. Чорны жыўшырокімі творчыміпланамі. Енвыношвау задумыновых і новыхмастацкіхтвораў — і буйныхі малых.

За гады ВялікаііАйчыниай вайныК Чорны напісаўзначную колькасцьапавяданняў.Большасць іхсабрана ў зборніку«Вялікае сэрца», выпушчанымДзяржаўнымвыдавецгвамБССР у 1945 годзе.

Героямі сваіхапавяданняуК Чорны робіцьне надзвычайныхлюдзей. Ен пішапра звычайнага, радавога чалавека.Як паводзіцьсябе чалавеку ліхую гадзінуваины, у сутычкахз ворагамі, якія духоўныяякасці выяўляюццаў яго—гэта першза ўсё займаетворчую ўвагумастака.

Часам пісьменнікне называенават імя іпрозвішчасвайго героя, у яго творыдзейнічаепроста нашчалавек. І дзейнічаеен так, як дзейнічаўбы на яго месцыкожны чалавек.

Такога чалавекамалюе К. Чорныу адным з самыхпершых сваіхапавяданняўчасоў Айчыннайвайны — «Расплата»(1941г.)

Яму Сяменуз вескі Максімаўка, давялося перажыцьстрашнае гора.Гітлераўскаясалдатня зняславілаі застрэлілаяго адзінуюдачку, семнаццацігадовуюНасцю — ягорадасць і ўцеху.Яны нахабнаўварвалісяў дом і пачалітам гаспадарыць.Сямёна выгналіз уласнаи хаты.У садзе, ля старойяблыні, ён убачыўсваю мілуюНасцю. Яна ляжала, прастрэленаяу грудзі, з пасінелымтварам. Усёперавярнуласяў душы гэтагаціхага чала-века.Сэрцу сталацесна у грудзях.Нянавісць незмяшчаласяў ім і патрабавалавыйсця.

Чалавеквыбег за веску.Ен стаяў напаплавах іглядзеў навуліцу, на якойтоўпілісяфашысцкіясалдаты. Раптамнейкая думкаавалодала ім,і ён з вялікайасцярогай, прыціскаючысяда зямлі, папоўз.«…Ен бярог сваёжыцце для вялікаймэты. Жыць! Жыць, бо жыве неспараунанаяні з чым нянавісць, народжанаяз вялікай, яксвет, любві даняшчаснайпакутніцыНасці».

Праз мінутдзесяць чалавекубачыў мёртвагачырвонаармейца-кулямётчыка, забітага ў баіза вёску. Побачз ім стаяў гатовыда стральбыкулямёт. Чалавекперакаціў ягоў адпаведнаемесца. Ен быўкалісьці салдатамі ведаў, што іяк рабіць. Сеючыпаніку і смерць, запрацаваўкулямёт. Адзінчалавек вёўбой са скопішчамворага! Калікуля чужынцасапсавалакулямёт, ёнадпоўз па аднамуяму вядомыхсцежках і схаваўсяў глінішчах.Потым падаўсяў лес, да партызан.

3 гэтага невялікагапа памерахапавяданнявыразна выступаехарактар героя, яго самаахвярныподзвіг.

Гэткім жазвычайным, ціхім, непрыкметнымбыў да вайныі Пархвен Катдубовічз апавядання«Вялікае сэрца».

Толькі іславуты быўПархвен тым, што неяк разпабіўся з пеўнем.Пра гэта ішлапогаласка ўнаваколлі, гэтым выславіласявёска Галаскі, дзе жыў Катлубовіч.

Ен быў працавіты, маўклівы іспакойны. Роўнаішло яго жыццё.Пархвен цешыўсяса сваёй дачкіМарылі, гадаваўяе і быў шчаслівы.Так, думалася,і дажыве чалавеквеку, і не застанеццааб ім ніякайпамяці, акра-мяпогаласкі пранедарэчнаездарэнне зпеўнем.

Але прыйшлавайна і ўсёперайначыла.У свой крывавывір яна ўцягнулаПархвенавуМарылю. ФашыстыарыштаваліМарылю і разамз трохгадовымхлопчыкампрыгналі ўкаменданцкуюўправу. «Трыдні там яе дапытвалі, дзе яе муж. Ужоёй выкруціліпалец на левайруцэ, ужо ўвесьтвар быў у крывавыхсіняках, і апрочтаго, што кавальу арміі, янанічога не магласказаць. Уначына чацвёртыдзень камендантпрыклаў рулюда хлопчыкавагавуха і ціхасабе, быццамгэта ён адрэзваўпрыгожымінажнічкамікончык цыгары, стрэліў. Марыляспачатку закрычала, пасля анямела.Так яе вьіпхнулінадвор і, б'ючырамянямі, пра-гналідалёка адкаменданцкагадома, і яна ўжоне бачыла, яксалдат выкінуўяе нежывоедзіця праз акнона дарогу паміжтравяністымкапяжом і плотам».

У Галаскахз'явіўся памешчыкПфайфель і стаўнаводзіць сваепарадкі. Толькінядоўгім былопанаваннегэтага прыгонніка: аднойчы, у часпрацы на агародзе, Марыля выбралазручны моманті рыдлёўкайраскроіла чэрапфашысту. Ёйдавялося сысціз хаты. Сышоўз хаты і Пархвен.Калі праз пэўнычас ён тайкомз'явіўся ў Галасках, яго спаткалапустая вёска.Ён заходзіўу хаты,— адтультхнула цвіллюі вільгаццю.Пацукі сядзеліна сталах, звесіўшыдоўгія нерухомыяхвасты, здзічэлыякаты кідалісяпад ногі… Акупантызадушылі жыццёвёскі. Той, хтозастаўся жывы, вымушаны быўпакінуць родныкут і ратавацца,ідучы нямаведамакуды.

І ПархвенКатлубовіч, як толькі сцямнела, узяў лом і падаўсяна чыгунку.Нарэшце адвернутарэйка і спушчаназ насыпу ў балотнуюпрорву. Вялікімшчасцем, цудоўнаймузыкай здалісячалавеку трэск, грукат і гром, якія неўзабаведаляцелі змесца крушэнняварожага цягніка.Хацелася, кабтакая музыкагрымела кожнуюноч!

Так ПархвенКатлубовічпачаў барацьбуз акупантамі.

Калі гітлераўцысагналі жыхароўмястэчка наплошчу і сталіпад пагрозайсмерці дапытвацца, хто забіў памешчыкаПфайфеля, Пархвен, які быў у натоўпе, адчуў вялікаезамілаваннеда гэтых няшчасныхлюдзей. Празколькі часуўсе яны могуцьбыць мёртвьія…Пагрозы бандытаўне пустыя. Ужозваліўся нежывымМарцін Лагута.«— Апошні раззаяўляю! — зноўкрычыць гітлеравец.Божа! Літасцівы! Яны ўсіх зараззаб'юць. 1 Рамана,і Кастэцкага,і Костусь ляжа,і ўсе яны — мілыя, любыя сябры, браты, таварышы.Як жа ратавацьіх? Вось дзепакута!

— І калі нескажаце, хтозабіў...— ірвевушы нямецкіголас… хвілінамаўчання і...

— Гэта язабіў! — пачуўсяраптам Пархвенаўголас..»

Ен ішоў насмерць, кабжылі другія, каб жыла Радзіма.

Пархвен мужназносіў нечалавечыякатаванні ігэтак жа мужнапамёр бы, несказаўшы ворагамні слова, аленародныя мсціўцывырвалі ягоз рук катаў іпрынялі ў сваебаявыя рады.

Непераможнасцьі неўміручасцьнашага народаК. Чорны ў апавяданні«Вялікае сэрца»ўдала падкрэсліваепраз цікавуюмастацкуюдэталь.

У апавяданні«Вялікае сэрца»дужасць інеўміручасцьсавецкаганарода, нашайбацькаўшчынысімвалізуемагутны дуб.

Стаяў гэтыцар-дуб з развесістайкронай, высокіда хмар, і палохаўнямецкагакаланістаПфайфеля. Здаваласяяму, што, прыкрываючысягэтым дрэвам, як заслонай, у вёску ўварвуццапартызаны ізнішчаць яго.І ён вырашыў—лепшзнішчыць дуб! Але не былопілы, якая маглаб захапіцьствол дрэва.Паспрабаваліяго паліцьагнём. Цэлыабоз з дрываміпацягнуўсяда дуба, расклалівелізарньікасцёр. І ўсё—дарэмна.Абсмалены былігрудзі асілка, абгарэла голле, а ён усё стаяў, страшны дляворага. Прайшоўчас, абпаленыягаліны пусцілізялёныя парасткі.Яшчэ пройдзечас—і зноўзашуміць магутнаюкронай прыгожаевелічнае дрэва.

Любоў дабацькаўшчыны, лютая нянавісцьда чу-жынцаў, нястрымнаяпрага помстыза кроў і слёзылюдзей, штопралівалігітлераўцына нашай зямлі, зрабілі, як іПархвена Катлубовіча, барацьбітаміз акупантаміі БанадысяТатарынчыказ апавядання«Прасторныдом», і герояапавядання«Папялішча»,і безымянныхгерояў апавядання«Аксенінысляды», і Мацеяз апавядання«Паганыя косці»,і жанчыну запавядання«Агонь», і інш.3 надзеяй і верайу перамогу ваюез фашыстаміўся сям'я запавядання«Восень».

У радзе сваіхапавяданняўК. Чорны малюекарціны жахлівыхзверстваў іразбою, як.іячынілі ворагінад нашымілюдзьмі, імкнучысязапалохацьіх, зрабіцьпаслухмянымі, адцягнуць адпартызанскайвайны. Пісьменнікпаказвае, штона лютыя зверствыпатрыёты адказвалілютай барацьбой.

Гітлераўцыарыштаваліжанчыну ідапытваюцца, дзе брат Юрась(апавяданне«Бацька», 1942 г.).Прыгразілізастрэліцьдачку Настачку, калі адмовіццавыдаць брата.Вось яна стаіць, дарагая, роднаяНастачка, стаіцьі чакае ад маціратунку. А любыбрат Юрась? Ейтрэба выбірацьпаміж гэтымідвума людзьмі…Яна маўчала.Грымнуў стрэл,і Настачкапаваліласяі заціхла.

«—Дзе твой брат?— гучала раз-поразу яе вушах, ігэты боль ішоўз вушэй у душуі сэрца і рваўчалавека начасткі. І нейкадразу ўсяўспыхнула. Увялікім парывеяна стала ваўвесь свой рості перасіліласлабасць. Янаяе больш неадчувала. Згінуўі боль у галаве.Толькі адчуваласякроў. Яна цяклаз вушэй і з рота.Як толькі магла, яна пачалалавіць ротампаветра і страшнымпозіркам глянулана рыжага гітлераўца.Яна сама непазнала свайгоголасу:

— Наш Юрасьадпомсціцьза Настачку.У яго рукахзброя. І я вамне скажу, дзеён. І мой муж уЧырвонай Арміі.І ЧырвонаяАрмія адпомсціць.І не будзецевы панавацьнад намі. Ніколівы не дазнаецесяад мяне, дзеЮрась.

Фашыст выстраліўёй у грудзі, іяна ўпала нежывая».

Жорсткайпомстай адказаліЮрась і ягобацька за гэтыядзве смерці.Гнеў і нянавісцьда акупантаў— шырыліся імацнелі.

Пісьменніку сваіх апавяданняхмалюе такіхне па гадахдарослых, дачаснапасталелыху дні вайныдзяцей, расказваепра пакуты ігора, якія імдаводзіласязносіць, часамнараўні з дарослымі.I, як пра самаеве-лічнае, апавядаемастак прадзяцей, якіяўзнімалісяда гераічныхучынкаў. 3 вялікайцеплынёй падаўён гісторыютрынаццацігадовагаМаксіма, у якогапамірала маці, прастрэленаянемцамі ў грудзі(апавяданне«Матчынаблагаславенне».1942 г.). Максім адпомсціўворагу за матчынусмерць; злаўчыўшыся, ён усадзіў усытую шыю нямецкагаафіцэра нож, так што той із месца не ўстаў.Маці апошнімпромнем сваіхвачэй падзякаваласыну і благаславілаяго.

Станоўчыягероі ваенныхапавяданняўК. Чорнага —самаадданыяпатрыёты сваёйРадзімы. Яныжылі ў шчасціда варожаганашэсця. І яны, натуральна, сталі абаронцамісвайго шчасця, калі гітлераўцыўзнялі на ягосваю чорнуюруку. Баявыміподзвігаміпаказваюцьяны сваю любоўда Радзімы.

Як і ў творахдаваеннагачасу, у апавяданнях, створаных угады ВялікайАйчыннай вайны, К. Чорны паказаўсябе глыбокімзнаўцам душычалавека, ягопсіхалогіі.

Мастацкаеўяўленне літаратаранастолькібагатае, штопра каго б ённі пісаў — пераднамі паўстаюцьжывыя тыпы зжывымі характарамі.Пісьменнікнібы становіццана месца свайгогероя і глядзіцьна свет яговачыма, адчуваеяго сэрцам,—і мы выразнабачым перадсабой і «маленькуюжанчыну» з«сваімі» дзецьміна пакутнайдарозе вайны,і ПархвенаКатлубовічаў натоўпеместачкоўцаўу хвіліны, каліён думае, яквыратавацьгэтых людзей,і Лізавету, якая ўцяклаз лагера і пехатойпрайшла большза пяцьсоткіламетраў, дабіраючьісядадому («Восень»),і бацьку, у якогаакупанты забілідачку і ўнучку(«Бацька»), ііншых.

Надзвычайпаказальныму гэтым сэнсез'яўляеццаапавяданне«Смерць». Гэта—выдатнаесведчанне таго, як пісьменнікмог пранікнуцьу псіхалогіюсваіх герояў.

У творы вельмімала дзеяння.

Пасля выгнанняакупантаўсалдат нямецкайарміі Клебер, які адбіўсяад свае часціі ратаваўся, спаткаўся саздраднікам-старастамПацейчыкам, які таксамаратаваў сваюскуру. Некалькідзён блукаюцьяны, не ведаючы, куды падацца.Клебер не вытрымаўі здаўся ў палон; Пацейчыказнайшлі на поліапруцянелага.

Вось і ўвесьзмест апавядання.Уся ўвага аўтарасканцэнтраванана раскрыццідумак і настроюгерояў, іхадчуванняў.Пісьменнікзрабіў гэтабліскуча.

Перад намідва драпежнікі.Кожнаму здаецца, што другі ямудапаможа. СалдатКлебер узрадаваўся, убачыўшы Пацейчыка: ён памятаўгэтага старасту, які дапамагаўакупантам.Пацейчык —тутэйшы чалавек, яму знаёмагэтая мясцовасць, ён выведзеКлебера туды, дзе знаходзіццаяго армія.Узрадаваўсясустрэчы іПацейчык: Клебер— усё-такі часцінкаваеннай сілы, ён — салдат іпавінен ведаць, дзе войска іяк туды трапіць.

Страх гняцеіх абодвух.Усюды здаваласяім небяспека.Пагроза смерцібыла на кожнымкроку.

Нібы абкружаныяпаляўнічыміваўкі, доўгаблукалі яны.То трапляліў лес, то выходзіліна поле. Чулінепадалёкустраляніну, адзін раз —чалавечыягаласы. Жахгнаў іх з месцана месца. Яныпачалі не давярацьадзін аднаму, потым — ненавідзець.Пацейчык «ненавідзеўгэтага Клебераўсімі сваіміпомысламі іпачуццямі. ГэтыКлебер самшукае сабератунку, і ніякіён не салдат, за якога можнатрымацца. Ёнтолькі тадыбыў цвёрды ісамаўпэўнены, калі ён, Пацейчык, паказваў ямуці каму-небудзьіншаму з іх, дзе чалавекзакапаў хлеб.Цяпер гэтаягніда самагатова ныцьі енчыць абратунку».

У Клебера, у сваю чаргу, закіпала злосцьна Падейчыка:«нікуды ён неварт—гэтытутэйшы мяшок.Дарог ён неведае, смеласціне мае, і самстараеццавыратаваццаза чужьіміплячыма».

Паступова, як бы «знутры», акрэсліваеаўтар сутнасцьсваіх герояў, раскрывае іхадчуванні. Енамаль зусімне ўжывае дыялогу,—Клебер і Пацейчыкне разумеюцьадзін аднагоі «размаўляюць»толькі знакамі.Пісьменнікмалюе знешніядзеянні герояў, потым уяўляесябе на месцыто аднаго, тодругога і здапамогай«унутранага»маналога перадаестан душы інастрой Клебераі Пацейчыка.І перад вачымачытача жывыміпраходзяцьдва агідныятыпы ворагаў, якія з радасцюсустрэліся, а праз некалькідзён гатовыбылі адзінаднаму перагрызцігорла.

Сатырычныяапавяданніі фельетоныК. Чорнага дзейснаслужылі вялікайсправе нашайперамогі. Пісьменнікшукаў новыявобразныясродкі дляхарактарыстыкіаб'ектаў сатыры.Сама сатырастала ў часвайны аднымз найважнейшыхнапрамкаў яготворчасці.

Літаратура:

1.БельскіА.І. КароткіУ.Г. БеларускаялітаратураXI– XXст.ст.- Мінск,1999.

2.Казека Я. КузьмаЧорны.– Мінск, “Мастацкаялітаратура”,1980.

3.Кудраўцоў І.Кузьма Чорны.– ДзяржаўнаевыдавецтваБССР, Мінск1962.